iran mallari topdan satis: 8 kritik idxal səhvi

Mistake 1: iran mallari topdan satis zamanı XİF MN kodlarının yanlış seçilməsi

Kommersiya məqsədli iran mallari topdan satis fəaliyyəti zamanı ən çox rast gəlinən ilkin xəta Xarici İqtisadi Fəaliyyətin Mal Nomenklaturası (XİF MN) kodlarının səhv təyin edilməsidir. Bir çox idxalatçı İran tərəfindən təqdim olunan yerli ixrac sənədlərindəki kodları birbaşa Azərbaycanın gömrük bazasına daxil edir. Lakin beynəlxalq 6 rəqəmli Harmonizasiya Sistemi eyni olsa da, sonrakı 4 rəqəmli milli alt-bölmələr spesifik tənzimləmələrə görə fərqlənir.

Bu uyğunsuzluq gömrük orqanları tərəfindən bəyannamənin dərhal bloklanmasına, yükün qırmızı dəhlizə yönləndirilməsinə və malların təkrar ekspertizaya göndərilməsinə səbəb olur. Nəticədə idxalatçı hər gecikən gün üçün gömrük terminalında 80-150 ABŞ dolları məbləğində saxlama haqqı ödəyir. Əlavə olaraq, tarif dərəcəsinin süni şəkildə azaldılması şübhəsi yarandıqda ilkin rüsum məbləğinin 20 faizindən 100 faizinədək inzibati cərimələr tətbiq edilir.

Problemi aradan qaldırmaq üçün İran tədarükçüsü ilə müqavilə bağlamazdan əvvəl məhsulun dəqiq kimyəvi, texniki və fiziki tərkib pasportu alınmalıdır. Rəsmi gömrük təmsilçisi və ya broker vasitəsilə Dövlət Gömrük Komitəsinin elektron portalında qabaqcadan təsnifat qərarı (pre-classification decision) əldə edilməlidir. Bu addım yük sərhədə çatmazdan əvvəl tətbiq ediləcək idxal rüsumunun dəqiq məlum olmasına tam zəmanət verir.

Mistake 2: iran malları topdan partiyalarında mənşə sertifikatının (Forma A / CT-3) düzgün tərtib edilməməsi

Sahibkarlar iran malları topdan tədarükü həyata keçirərkən çox vaxt mənşə sertifikatının (Certificate of Origin) hüquqi gücünə etinasız yanaşırlar. İran Ticarət, Sənaye, Mədənlər və Kənd Təsərrüfatı Palatası tərəfindən verilən sənəddəki məlumatlar bəzən invoys və daşıma qaiməsi ilə tam üst-üstə düşmür. Xüsusilə istehsalçı müəssisənin adı, çəki göstəriciləri və qablaşdırma vahidlərinin sayındakı xırda uyğunsuzluqlar sənədin etibarsız sayılmasına səbəb olur.

Mənşə sertifikatının etibarsız hesab edilməsi preferensial tarif rejiminin ləğvi deməkdir. Belə olan halda gömrük orqanları məhsula baza idxal rüsumunu (adətən 15%) və standart 18% ƏDV-ni dərhal hesablayır, güzəştli tarif fərqi isə depozit şəklində dondurulur. Orta hesabla 40,000 dollarlıq tikinti materialları və ya ərzaq partiyasında bu xəta sahibkarın dövriyyə vəsaitindən əlavə 6,000-8,000 dolların həftələrlə bloklanması ilə nəticələnir.

Bunun qarşısını almaq üçün tədarükçüdən sənədlərin layihə variantı (draft) tələb edilməli və yük sərhədə daxil olmamışdan öncə gömrük brokeri tərəfindən çarpaz yoxlamadan keçirilməlidir. Mənşə sertifikatının arxa tərəfindəki rəsmi möhürlərin aydınlığı və elektron bazada verifikasiya nömrəsinin mövcudluğu mütləq təsdiqlənməlidir.

Mistake 3: Gömrük dəyərinin müəyyənləşdirilməsində qeyri-rəsmi invoys və köçürmələrdən istifadə

Bəzi idxalatçılar vergi və rüsum yükünü azaltmaq məqsədilə bəyan olunan invoys qiymətini real alış dəyərindən aşağı göstərməyə cəhd edirlər. İran tərəfindəki qeyri-rəsmi bazar dinamikası və sərraf şəbəkələri bu cür sövdələşmələr üçün şərait yaratsa da, rəsmi gömrük sistemləri bu cür kənarlaşmaları dərhal aşkar edir. Gömrük orqanları beynəlxalq risk idarəetmə bazalarındakı orta statistik qiymətlərə istinad edərək bəyan edilən dəyəri rədd edir.

Nəticədə gömrük orqanı 1-ci metod əvəzinə analoji malların dəyəri metodunu (6-cı ehtiyat metodadək) tətbiq edərək malın dəyərini indikativ qiymətlər əsasında artırır. Bu zaman təkcə əlavə rüsum və vergi hesablanmır, həmçinin fərq məbləğinə görə vergidən yayınma maddəsi ilə inzibati tənbeh tədbirləri görülür. Yükün terminalda gözləməsi və mübahisələndirmə prosesi maliyyə itkisini 25-35% artırır.

Yeganə düzgün həll yolu bütün ödənişləri rəsmi bank köçürmələri (və ya akkreditiv) ilə icra etmək və tədarükçü ilə imzalanmış rəsmi müqaviləni qeydiyyatdan keçirməkdir. Gömrük orqanına istehsalçının rəsmi qiymət preyskurantı, ixrac bəyannaməsinin surəti və bank çıxarışı təqdim edildikdə gömrük dəyərinin düzəlişsiz qəbul edilməsi təmin olunur.

Mistake 4: Astara və Biləsuvar sərhədində TIR Konvensiyası və CMR qeydiyyatının pozulması

Quru yolu ilə daşımalarda CMR beynəlxalq əmtəə-nəqliyyat qaiməsinin və TIR karnetinin qeyri-dəqiq doldurulması ciddi logistik iflic yaradır. Xüsusilə Astara və Biləsuvar sərhəd-keçid məntəqələrində sürücülərin sənədlərindəki xalis və ümumi çəki (netto/brutto) göstəricilərinin faktiki çəki ilə 2-3%-dən çox fərqlənməsi ən çox rast gəlinən texniki səhvdir. İrandan yüklənən avtomobillərin ox paylanması normalarına əməl edilməməsi də sərhəddə avtomatik tərəzilərdə problem yaradır.

Bu çatışmazlıq avtomobilin sərhəd körpüsündə və ya neytral zonada saxlanmasına gətirib çıxarır. Daşıyıcı şirkətlər hər boşdayanma günü üçün (demurrage) 100-200 dollar tələb edir. Əgər çəki fərqi əhəmiyyətli olarsa, yükün başqa nəqliyyat vasitəsinə boşaldılaraq yenidən çəkilməsi tələb olunur ki, bu da əlavə 400-700 dollar yükləmə-boşaltma xərci və malların zədələnmə riski deməkdir.

Tranzit və idxal prosesini qorumaq üçün daşıyıcı ilə bağlanmış müqavilədə sərhəd çəki protokollarının İrandakı çıxış anbarında rəsmiləşdirilməsi tələbi qoyulmalıdır. Beynəlxalq CMR sənədində gömrük keçid məntəqəsinin kodu, yükün qablaşdırma növü və möhür (plomb) nömrələri çıxış bəyannaməsi ilə simvolba-simvol uzlaşdırılmalıdır.

Mistake 5: iran iqtisadiyyatı daxilindəki ixrac qadağaları və tarif dəyişikliklərinin izlənilməməsi

iran iqtisadiyyatı daxili bazarın sabitliyini təmin etmək üçün tez-tez qəfil ixrac rüsumları və ya qadağaları tətbiq edən xüsusi tənzimləmə modelinə malikdir. İdxalatçılar bəzən aylar öncədən müqavilə bağlayıb beh ödəyirlər, lakin İranın Sənaye, Mədən və Ticarət Nazirliyinin (MIMT) kənd təsərrüfatı, neft-kimya və ya polad məhsullarına tətbiq etdiyi qəfil məhdudiyyətlərdən xəbərsiz qalırlar.

Müqavilə bağlandıqdan sonra qüvvəyə minən 10%-dən 30%-dək qəfil ixrac rüsumu tədarükçü tərəfindən alıcının üzərinə yüklənir və ya məhsulun sərhəddən çıxarılması aylarla qeyri-mümkün olur. İdxalatçı ya bahalaşmış xammalı qəbul etməyə məcbur olur, ya da ödənilmiş avans məbləğini geri almaq üçün mürəkkəb hüquqi çətinliklərlə üzləşərək ciddi maliyyə itkisi yaşayır.

Bunun qarşısını almaq üçün tədarük müqavilələrinə beynəlxalq ticarət hüququna uyğun fors-major və tənzimləyici dəyişikliklər bəndi əlavə olunmalıdır. İrandakı partnyorlardan rəsmi ixrac icazəsinin (Export Permit) mövcudluğu barədə arayış tələb edilməli və dövlət tərəfindən strateji elan edilmiş məhsul kateqoriyaları üzrə həftəlik rəsmi bülletenlər monitorinq olunmalıdır.

Mistake 6: Qida və kənd təsərrüfatı mallarında fitosanitar və gigiyenik tələblərin vaxtında təmin edilməməsi

İrandan meyvə-tərəvəz, quru meyvələr, ədviyyat və digər aqrar məhsulların idxalında fitosanitar və sanitar sertifikatların düzgün alınmaması partiyaların məhvinə səbəb ola bilər. Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi (AQTA) idxal olunan hər bir partiya üzrə ciddi laboratoriya təhlilləri tələb edir. Tədarükçünün təqdim etdiyi sənədlərdə pestisid qalıqları, fumiqasiya aktı və ya genetik modifikasiya analizlərinin çatışmaması operativ rəsmiləşdirməni mümkünsüz edir.

AQTA yoxlamalarından keçə bilməyən tez xarab olan kənd təsərrüfatı malları karantində saxlanılır. Soyuduculu yük maşınlarının (refricerator) terminalda saxlanması gündəlik 150-250 dollar əlavə xərc yaradır. Əgər analiz nəticəsində karantin obyekti sayılan zərərverici aşkarlanarsa, partiya ya tədarükçünün hesabına məhv edilir, ya da geri qaytarılır ki, bu da 100% investisiya itkisi deməkdir.

Həll yolu idxaldan əvvəl Azərbaycanın idxal karantin icazəsinin (İradar / AQTA portalı vasitəsilə) alınması və sənəddəki tələblərin birbaşa İran Fitosanitar Təşkilatına göndərilməsidir. Yükləmə zamanı partiyanın rəsmi akkreditə olunmuş laboratoriyada pre-shipment testindən keçirilməsi riskləri tam sıfıra endirir.

Mistake 7: İkili məzənnə sisteminin və valyuta tənzimləmələrinin müqavilədə nəzərə alınmaması

İranda tətbiq olunan çoxtərəfli valyuta sistemi (NIMA, azad bazar və dövlət rəsmi məzənnəsi) xarici ticarət müqavilələrində ciddi maliyyə ziddiyyətləri yaradır. İdxalatçılar bəzən invoys dəyərini sərbəst bazar məzənnəsi ilə hesablayır, lakin İran tərəfi ixrac gəlirlərini dövlətin NIMA platformasında rəsmiləşdirmək məcburiyyətində qalır. Bu fərq tərəflər arasında qiymət kəsirinə və sənəd uyğunsuzluğuna gətirib çıxarır.

Məzənnə kotirovkalarının düzgün seçilməməsi bank yolu ilə ödəniş edərkən 10%-dən 20%-dək konvertasiya zərərinə səbəb olur. Həmçinin idxal ödənişlərinin təyinatı sənədlərdə düzgün göstərilmədikdə yerli banklar xarici valyuta nəzarəti qanunvericiliyinə əsasən əməliyyatı dayandırır və idxalatçıya qarşı vergi orqanları tərəfindən audit yoxlamaları başlanır.

Müqavilələrdə hesablaşma valyutası (məsələn, BƏƏ dirhəmi, avro və ya milli valyutalar) və əməliyyatın hansı rəsmi məzənnə bazasına istinad etdiyi açıq şəkildə təsbit olunmalıdır. Bank köçürməsi zamanı tədarükçünün İran Mərkəzi Bankında qeydiyyatdan keçmiş rəsmi valyuta qəbulu nömrəsi (SANA/NIMA kodu) ödəniş tapşırığına əlavə edilməlidir.

Mistake 8: Sərhəddə aşırma (cross-docking) və multimodal sığorta risklərinin düzgün idarə edilməməsi

İrandan daxil olan yük maşınlarının birbaşa ölkə daxilinə buraxılması bəzən viza və ya tranzit lisenziyaları səbəbindən məhdudlaşdırılır və yüklər sərhəd terminallarında Azərbaycan qeydiyyatlı maşınlara aşırma (cross-docking) edilir. İdxalatçıların böyük xətası bu aşırma prosesinə nəzarət etməməsi və daşıma sığortasını (Cargo Insurance) yalnız İran ərazisi üçün məhdudlaşdırmasıdır.

Sərhəd anbarlarında standartlara uyğun olmayan qaldırıcı texnika ilə yükləmə aparılarkən malların sınması, zədələnməsi və ya qablaşdırmanın korlanması baş verir. İntermodal sığorta təminatı olmadıqda, daşıyıcı tərəf məsuliyyəti terminalın üzərinə atır, terminal isə akt tərtib edilmədiyini əsas gətirərək dəyən 3,000-15,000 dollarlıq zərəri ödəməkdən imtina edir.

Bunun həlli üçün 'anbardan-anbara' (warehouse-to-warehouse) prinsipinə əsaslanan Institute Cargo Clauses (A) səviyyəli hərtərəfli beynəlxalq sığorta siyasəti tərtib edilməlidir. Aşırma məntəqəsində müstəqil sərhəd sörveyerinin (surveyor) iştirakı təmin edilməli və hər hansı zədələnmə faktı fotoşəkillərlə beynəlxalq təhvil-təslim aktında təsbit edilməlidir.

Key entities in this analysis

Dövlət Gömrük Komitəsi GovernmentOrganization

Azərbaycan Respublikasında gömrük nəzarətini, rəsmiləşdirmə proseslərini və idxal-ixrac tariflərinin toplanmasını həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı.

Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi GovernmentOrganization

Ölkəyə idxal olunan qida məhsulları, kənd təsərrüfatı malları və fitosanitar nəzarətə cəlb edilən yüklərin laborator təhlükəsizliyini təmin edən dövlət qurumu.

İran Ticarət, Sənaye, Mədənlər və Kənd Təsərrüfatı Palatası Organization

İrandan ixrac edilən malların mənşə sertifikatlarını verən və xarici ticarət subyektlərini qeydiyyata alan rəsmi ticarət palatası.

Astara Gömrük Postu Place

Azərbaycan ilə İran sərhədində yerləşən, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin əsas quru və dəmir yolu yük axınını idarə edən strateji keçid məntəqəsi.

Biləsuvar Gömrük Postu Place

İranla quru sərhədində xüsusilə kommersiya yük maşınlarının tranzit və idxal əməliyyatlarını icra edən digər mühüm gömrük terminalı.

Beynəlxalq Yol Nəqliyyatı İttifaqı Organization

TIR Konvensiyasının idarə olunmasını və beynəlxalq tranzit daşımalarında avtomobil daşıyıcılarının sənədləşməsini tənzimləyən qlobal təşkilat.

CMR Konvensiyası Law

Beynəlxalq avtomobil daşımalarında yük sahibləri və daşıyıcıların hüquq və vəzifələrini tənzimləyən beynəlxalq hüquqi akt.

NIMA Valyuta Sistemi FinancialProduct

İran Mərkəzi Bankının nəzarəti altında ixracatçılarla idxalatçılar arasında xarici valyuta mübadiləsini tənzimləyən rəsmi elektron platforma.

Related questions

• ›İrandan tikinti materialları idxalında tələb olunan uyğunluq sertifikatı necə alınır?
• ›Azərbaycan-İran sərhədində yük maşınlarının gözləmə müddətini necə azaltmaq olar?
• ›AQTA yoxlamasından keçməyən İran mallarının utilizasiya qaydaları necədir?
• ›İranda tətbiq edilən NIMA məzənnəsi xarici idxalatçı üçün nə deməkdir?
• ›Biləsuvar sərhəd-keçid məntəqəsində aşırma (cross-docking) xərcləri nə qədərdir?
• ›İran meyvə-tərəvəz idxalında mövsümi gömrük rüsumları necə dəyişir?